Nếu xử lý sớm hơn và quyết liệt hơn, vụ Vedan có lẽ không phức tạp đến thế này.
LTS: Cho đến thời điểm này, vụ Công ty bột ngọt Vedan gây ô nhiễm trầm trọng sông Thị Vải vẫn như dẫm chân tại chỗ bởi rất nhiều lý do. Tuần Việt Nam xin giới thiệu những góc nhìn khác nhau của các nhà làm luật xung quanh vụ việc này.
Phạm Hoài Huấn (ĐH Luật t/p HCM): Người tiêu dùng quyết định sự thành bại
Vedan đang đứng trước cơn sóng gió chưa từng có tại Việt Nam. Khó khăn của hãng này không chỉ dừng lại ở các quyết định xử phạt của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, không phải là vụ kiện đòi bồi thường sắp tới mà là "án tử" khi hệ thống siêu thị Coop-mart là người khởi xướng bằng việc thay mặt hàng bột ngọt mang nhãn hiệu Vedan bằng các sản phẩm bột ngọt mang nhãn hiệu khác.
Người tiêu dùng Việt như bừng tỉnh sau một thời gian dài trót mang thân phận "người tiêu dùng tội nghiệp". Có lẽ chưa bao giờ người ta ý thức một cách rõ ràng quyền lực to lớn của người dùng Việt như lúc này. Không phải cơ quan nhà nước, không phải các danh hiệu được bầu chọn mà đôi khi mức độ tin cậy còn khiến nhiều người phải hoài nghi mà chính người tiêu dùng mới là người quyết định sự thành hay bại của một doanh nghiệp.
Còn nhớ Nhà nước vất vả biết bao trong việc dẹp nạn "cơm tù" thì với sự ra đời của hệ thống xe chất lượng cao, tạo cho người tiêu dùng thêm cơ hội lựa chọn, cơm tù đã trở thành một khái niệm của quá khứ.
Cần thấy rằng việc tẩy chay một sản phẩm nào đó là việc rất bình thường ở các nước. Nhưng ở Việt Nam nó lại quá xa lạ. Xa lạ đến nỗi người ta phải băn khoăn liệu các siêu thị "tẩy chay" hàng của Vedan như vậy có vi phạm pháp luật hay không? Chúng ta có hẳn những con chữ trang trọng BẢO VỆ NGƯỜI TIÊU DÙNG được thông qua trong một đạo luật cùng tên nhưng con chữ trên có bước vào cuộc đời không khi người dùng Việt vẫn cứ phải chịu những thiệt thòi trong quan hệ với các nhà sản xuất?
Do đó với việc tẩy chay Vedan tạo nên một thông lệ tốt trong thói quen tiêu dùng tại Việt Nam. Để người dùng Việt thấy rằng quyền tẩy chay đó là một quyền năng có thật của người tiêu dùng chứ không phải chỉ là những khái niệm màu hồng chỉ thấy ở các nước phương Tây. Nhưng quan trọng hơn là động thái này tạo nên một sức ép cần thiết đối với các nhà sản xuất tại Việt Nam trong quan hệ với người tiêu dùng.
Đinh Thế Hưng (Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật): Lúng túng đến mức...khó hiểu
Sáng ngày 5.8, nhân viên Co.opmart Cống Quỳnh đã thu dọn các sản phẩm của Vedan khỏi kệ. Ảnh: Lê Hồng Thái - SGTTVedan đã quá nổi tiếng ở Việt Nam bởi họ đã tạo ra loại bột ngọt có vị đắng của nước sông Thị Vải. Báo chí đã, đang và chắc chắn sẽ tốn khá nhiều giấy mực cho họ bởi lẽ vụ việc này chưa thể xong như nhiều người nghĩ. Có xong thì chỉ xong với Bộ Tài nguyên và Môi trường bởi lúc này, trách nhiệm xử lý vụ việc được chuyển sang tòa án.
Quá trình đi tìm kiếm công lý của người dân mới chỉ bắt đầu bằng hoạt động đầu tiên của quy trình tố tụng: khởi kiện ra tòa. Không chỉ là một vụ kiện tụng bình thường giữa bên nguyên và bên bị, không chỉ là giá trị vài chục tỷ đồng bồi thường...vụ án Vedan còn mang trong nó nhiều ý nghĩa hơn thế. Mọi con mắt đang hướng về tòa án. Nơi diễn ra cuộc chiến gay go giữa cái thiện và cái ác, nơi công lý và sự thật phải sáng tỏ, và phải được bảo vệ.
Vụ kiện Vedan, có thể đi vào lịch sử tư pháp nước nhà nếu những hy vọng tốt đẹp trên thành hiện thực. Mọi con mắt đang hướng về tòa án với sự tin tưởng. Một trách nhiệm nặng nề đồng thời cũng là sự kỳ vọng của người dân lao động đặt lên vai các thẩm phán.
Người ta tin tưởng điều đó không phải vì lời nói như đinh đóng đóng cột của ông Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường khi ông khoát tay và hùng hồn khẳng định rằng: "Chúng ta có thừa chứng cứ để kiện Vedan", hoặc "kiện Vedan chắc chắn sẽ thắng" v.v và v.v....
Thực ra vụ Vedan đã diễn ra từ lâu và điều mà người dân phiền lòng nhất đó chính là sự phát hiện chậm trễ, sự lúng túng nhiều khi đến mức khó hiểu trong việc xử lý về mặt hành chính đối với công ty Vedan của các cơ quan quản lý nhà nước, đứng đầu là Bộ Tài nguyên và Môi trường.
Nếu xử lý sớm hơn và quyết liệt hơn vụ Vedan có lẽ không đến nỗi phức tạp thế này. Một vụ việc đã ra đến tòa thì có lẽ, mọi sự đều trông chờ vào tòa án với sự công tâm của mình.
Không thể phủ nhận, Vedan là một vụ án khó đối với tòa án bởi sự "rắn mặt" và khôn ngoan của một bên đương sự, bởi luật lệ còn nhiều chỗ chưa rõ ràng, tiền lệ chưa có, khi Vedan liên tục cao giọng: Chứng cứ đâu và quý vị chứng minh thiệt hại đi?
Chính vì vậy, sự vào cuộc của công luận, sự hỗ trợ hợp pháp về vật chất và pháp lý của các tổ chức hội đoàn, các nhà khoa học trong việc tư vấn và hoàn thiện thủ tục pháp lý, cung cấp chứng cứ là điều rất quan trọng đối với người nông dân trong cuộc chiến pháp lý này.
Không chỉ ở siêu thị mà tại nhiều chợ ở TPHCM cũng không còn "bóng dáng" sản phẩm của Vedan. (Ảnh: Hoài Nam) - Dân trí
Ai cũng muốn bênh vực lẽ phải, ai cũng muốn kẻ yếu thế được bảo vệ trước tòa. Nhưng trong một nhà nước pháp quyền, đã ra tòa thì người ta nói chuyện với nhau bằng chứng cứ, bằng sự hợp pháp hay không hợp pháp, bằng việc sự thật khách quan được chứng minh, bằng sự bình đẳng giữa các bên, bằng sự công tâm của quan tòa chứ không đơn thuần là sự mong muốn.
Vụ Vedan, dường như đã vượt ra ngoài khuôn khổ của một vụ kiện dân sự bình thường. Đằng sau đó là uy tín của Nhà nước, của hệ thống pháp luật và hệ thống tư pháp nước nhà. Chúng ta đang hội nhập, thu hút được đầu tư nước ngoài càng nhiều càng tốt. Nhưng chúng ta chào đón và hoan nghênh những nhà đầu tư đến Việt Nam làm ăn chân chính trên cơ sở hai bên cùng có lợi.
Đến Việt Nam làm ăn nhưng nếu các đối tác chỉ chăm chăm đào bới tài nguyên, tàn phá môi trường, vi phạm pháp luật sẽ bị xử lý nghiêm bằng hệ thống pháp luật văn minh, bằng các cơ quan tư pháp có năng lực, trong sạch và không có ngoại lệ. Đó chính là thông điệp người Việt Nam cần gửi đến cộng đồng các nhà đầu tư nước ngoài. Với bản án công minh của mình, Tòa án xét xử vụ Vedan có sứ mệnh chuyển tải thông điệp này.
* Khi bài báo này chuẩn bị lên giao diện, chúng tôi nhận được thông tin, trước những động thái cứng rắn của người dân bị thiệt hại và dư luận xã hội gay gắt, Vedan đã xin họp khẩn với Bộ Tài nguyên và Môi trường, cùng đại diện 3 tỉnh: Bà Rịa- Vũng Tàu, TP Hồ chí Minh và tỉnh Đồng Nai tại UBND TP HCM chiều nay.
Ngay sau cuộc họp kín, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã tổ chức họp báo cho biết: "Sau khi thảo luận, Vedan đồng ý bồi thường (chứ không phải hỗ trợ) 100% theo tính toán của Viện Môi trường cho nông dân Bà Rịa - Vũng Tàu: 53,6 tỷ (trước đó, Vedan chỉ đồng ý 40 tỷ); bồi thường cho TP HCM 45,7 tỷ đồng (lần gần nhất Vedan chỉ đồng ý bồi thường 30 tỷ đồng).
Riêng với tỉnh Đồng Nai, do tỉnh này chưa đưa ra con số thiệt hại cuối cùng, vào khoảng 119 tỷ đồng (trước đây Vedan chỉ đồng ý 70 tỷ) nên 13/8 tới, Vedan sẽ ngồi lại với Đồng Nai để thống nhất.
Tuy nhiên, thực tế vụ việc trước đây cho thấy thái độ của Vedan là luôn "cò kè bớt 1 thêm 2", và với quan điểm là hỗ trợ chứ không phải bồi thường theo đúng quy định của pháp luật Việt Nam. Lần này, Vedan có thực sự cầu thị và bồi thường đúng như đã hứa với nông dân 3 tỉnh, t/p bị thiệt hại nặng nề hay không, xin hãy chờ diễn biến thực tế tiếp theo.
ĐỒNG LÒNG TẨY CHAY VEDAN
Hàng loạt các siêu thị, chợ tại Hà Nội và TPHCM cùng đưa ra quyết định "tẩy chay" sản phẩm của công ty Vedan. Họ cho biết, sẽ chỉ xem xét lại quyết định khi Vedan khắc phục xong sự cố và giải quyết thỏa đáng cho bà con nông dân.
Từ siêu thị ra... chợ
Sau khi Co.opMart chính thức công bố việc ngừng bán sản phẩm của Vedan, hàng loạt các siêu thị cũng đưa ra quyết định "tẩy chay" sản phẩm của công ty này như BigC, Metro, Citimart... Quyết định này được các siêu thị đưa ra nhằm ủng hộ bà con nông dân TPHCM, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu hiện đang trong quá trình khởi kiện công ty Vedan về việc công ty này gây ô nhiễm sông Thị Vải.
Đại diện của các siêu thị cho biết, việc ngưng bán sản phẩm này sẽ được duy trì cho đến cho đến khi phía Công ty Vedan khắc phục xong sự cố và giải quyết thỏa đáng cho bà con nông dân.
"Phong trào" tẩy chay Vedan không chỉ rộ lên ở các siêu thị mà tại các chợ, các cửa hàng tạp hóa ở TPHCM, sản phẩm của công ty này cũng bị các tiểu thương ngưng bán hoặc đang tiếp tục "đình chỉ", còn người tiêu dùng thì "quay lưng".
Trưa 9/8, khi chúng tôi hỏi về sản phẩm của Vedan tại các chợ Đa Kao (Q.1), chợ Phan Văn Trị (Q. Bình Thạnh), chợ Gò Vấp... hầu hết tiểu thương đều trả lời ngay: "không bán!". Có người thì chủ động không nhập hàng của Vedan nhưng cũng có những sạp vì sản phẩm này ế hàng nên ngừng bán.
Các cửa hàng tạp hóa ở trên đường phố cũng không dễ "bói" ra sản phẩm của Vedan. Có những hàng còn bày bán Vedan thì cũng rất ế ẩm. Chị Trung Hiếu, bán cửa hàng tạp hóa ở hẻm 40 Nguyễn Văn Đậu (Q. Bình Thạnh) tỏ ra rất dứt khoát: "Không có khách mua mà mình cũng chẳng lấy về. Công ty này làm ô nhiễm sông Thị Vải, môi trường sống quanh mình mà họ không biết giữ thì theo tôi sản phẩm họ làm ra cũng nên được xếp vào hạng không an toàn".
Chớ quên trách nhiệm với môi trường
Nối tiếp hành động "nói không" với sản phẩm Vedan của các "đại gia" TPHCM, các siêu thị, chợ tại Hà Nội cũng đã vào cuộc dừng bán sản phẩm này.
Tại Big C Thăng Long - Hà Nội, những kệ hàng bày bán sản phẩm của Vedan đã được thay thế bằng các sản phẩm cùng chủng loại của các nhà sản xuất khác.
Ông Nguyễn Thái Dũng, Phó TGĐ siêu thị Big C Thăng Long - Hà Nội cho biết: "Không hẳn là chúng tôi tẩy chay, nhưng do trong khoảng 1 năm nay, sản phẩm Vedan không bán được".
Còn theo đại diện Saigon Co.op, siêu thị sẽ chỉ xem xét tiêu thụ lại sản phẩm Vedan khi nhận được thái độ đúng đắn của Vedan trong việc giải quyết đền bù thỏa đáng cho bà con nông dân.
Khảo sát tại các chợ Hàng Bè, Hàng Da, Đồng Tâm, Ngã Tư Sở... hầu như không thấy sự hiện diện của sản phẩm Vedan.
Đánh giá về hành động của người tiêu dùng và các siêu thị, ông Vũ Vinh Phú, Chủ tịch Hội siêu thị Hà Nội bày tỏ quan điểm: Các siêu thị và đặc biệt là người tiêu dùng "nói không" với sản phẩm Vedan là hành động đúng, trước tình hình Nhà máy Vedan gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng dòng sông Thị Vải. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế, bởi bản thân sản phẩm Vedan không có tội; chính lãnh đạo Nhà máy Vedan và các bên liên quan phải chịu trách nhiệm. Họ phải sớm có biện pháp bồi thường thỏa đáng cho người dân TPHCM, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu.
Cũng theo ông Phú, qua sự việc trên, không chỉ là việc "tẩy chay" sản phẩm Vedan mà chúng ta cần rút ra bài học cho nhiều sản phẩm khác. Bởi theo đánh giá của ông Phú, hiện có đến 70 - 80% xí nghiệp, nhà máy tại Việt Nam chỉ chú trọng đến hiệu quả kinh tế mà quên trách nhiệm phải "ứng xử" phù hợp với môi trường.
An Hạ - Hoài Nam (Theo Dân Trí)
